Χωρίς σπίτι, στην Ελλάδα, μετά το 2009, της Δέσποινας Παπαδοπούλου και του Νίκου Κουραχάνη

Aυτές τις μέρες κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Τόπος το βιβλίο της Δέσποινας Παπαδοπούλου και του Νίκου Κουραχάνη Άστεγοι και Κοινωνικός Αποκλεισμός στην Ελλάδα της Κρίσης. Το βιβλίο  πραγματεύεται τις διαδικασίες κοινωνικού αποκλεισμού που αποτυπώνονται στις ζωές των εξαθλιωμένων και τους τρόπους με τους οποίους οι κοινωνικές πολιτικές επιχειρούν να τις διαχειριστούν. Ζωές οι οποίες δεν καταφέρνουν να απολαύσουν την πολιτισμένη διαβίωση που ευαγγελίστηκαν οι θεμελιωτές της νεωτερικότητας, του αστικού πολιτισμού και κυρίως της μεταπολεμικής συναίνεσης. Ζωές που μετατρέπονται σε αόρατες από τον κυρίαρχο περί ευημερίας λόγο. Ωστόσο υπάρχουν. Και όσο υπάρχουν υπενθυμίζουν τις αποτυχίες των σύγχρονων καπιταλιστικών δημοκρατιών να εκπληρώσουν θεμελιώδεις προϋποθέσεις του κοινωνικού συμβολαίου που συνυπέγραψαν.

Ο πολλαπλασιασμός αυτών των ζωών στα χρόνια της κρίσης υπερτονίζει τις επιπτώσεις των πολιτικών λιτότητας στη συρρίκνωση του κράτους ευημερίας και την κοινωνική θέση των πολιτών. Θέση η οποία δεν διέπεται πλέον από ισότητα ευκαιριών, πρόσβασης και προοπτικών αναδιανομής πόρων για την άμβλυνση της κοινωνικής ανισότητας. Οι ‘γυμνές ζωές’ πολλαπλασιάζονται και ο Agamben, είκοσι χρόνια μετά, δέχεται την απόλυτη επαλήθευση της επιχειρηματολογίας του. Ο πολλαπλασιασμός τους υποδηλώνει ότι η ‘νέα’ κοινωνική πολιτική που κυοφορείται δεν στοχεύει στη διαφύλαξη του μεγαλύτερου ιδεολογικοπολιτικού επιτεύγματος των αστικών δημοκρατιών, την κοινωνική ιδιότητα του πολίτη, αλλά αντίθετα την οριακή διαχείριση της ανθρώπινης επιβίωσης.

Στα χρόνια αυτά βιώνουμε το καθεστώς μετάβασης. Η κανονικοποίηση της κρίσης αποδομεί πολύπλευρα τα μεταπολεμικά ιδεώδη της κοινωνικής συνοχής, των θεμελιωμένων κοινωνικών δικαιωμάτων, των κρατικών εγγυήσεων για πολιτισμένη διαβίωση όλων των πολιτών. Τα πρώτα συμπτώματα της νέας ‘κοινωνικής’ εποχής τα βιώνουν πρώτοι οι πλέον αδύναμοι. Εκείνοι για τους οποίους η κοινωνική πολιτική είναι περισσότερο σημαντική από οτιδήποτε άλλο.

Η ύπαρξη αστέγων τονίζει με τον πιο ακραίο και επώδυνο τρόπο την ζωή της γύμνιας. Μιας ζωής πλήρως υποταγμένης και απαξιωμένης στο πλαίσιο των πρακτικών κοινωνικού ελέγχου, εξουσίας και ιεραρχήσεων των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών (Agamben 1998). Υποδηλώνει επίσης με τον πιο εμφατικό τρόπο ότι τα κράτη ευημερίας, λιγότερο ή περισσότερο, αποτυγχάνουν να εκπληρώσουν τους στόχους τους (Edgaretal 1999). Η ορατή διόγκωση των αστέγων την περίοδο της οικονομικής και κοινωνικής κρίσης αναδεικνύει την αποδιάρθρωση των συστημάτων κοινωνικής προστασίας και την καταβαράθρωση της κοινωνικής συνοχής. Στο πλαίσιο αυτό η κοινωνική ιδιότητα του πολίτη διαβρώνεται. Η Μαρσαλιανή προσέγγιση παραγκωνίζεται και το νέο όχημα κοινωνικής διαχείρισης κατασκευάζεται έτσι ώστε να μην χωράει το σύνολο των πολιτών οι οποίοι πλήττονται από φαινόμενα φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού.

Στη σύγχρονη εποχή, με την καθολική κυριαρχία του νεοφιλελεύθερου παραδείγματος τα κοινωνικά δικαιώματα «μεταρρυθμίζονται» σύμφωνα με τις επιδιώξεις της ιδεολογίας που καλούνται να υπηρετήσουν. Κυρίως, απομακρύνονται από την αξία της ισότητας και την από αρχή της καθολικότητας. Συνέπεια της απομάκρυνσης αυτής είναι η διάβρωση των μεταπολεμικά αποεμπορευματοποιημένων κοινωνικών δικαιωμάτων. Αναπόφευκτα, η αναδιανεμητική δύναμη τους αντικαθίσταται ραγδαία από μια ανταποδοτικού χαρακτήρα σχέση. Ολοένα περισσότερο τα κοινωνικά δικαιώματα συνδέονται με υποχρεώσεις και προϋποθέσεις, τις οποίες πρωτίστως συνήθως αδυνατούν να εκπληρώσουν οι πολίτες από τα ασθενέστερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα. Οι πολίτες, δηλαδή, οι οποίοι την αντισταθμιστική επίδραση των κοινωνικών δικαιωμάτων έχουν μεγαλύτερη ανάγκη.

Σε μια τέτοια παρατεταμένη συνθήκη, οι ευάλωτες κοινωνικά ομάδες είναι εκείνες που κυρίως δεν είναι σε θέση να ακολουθήσουν τους ρυθμούς των σύγχρονων αναδιαρθρώσεων. Στο πλαίσιο της νέας υφής κοινωνικών δικαιωμάτων επομένως, οι εμμένουσες ανισότητες δεν αμβλύνονται. Στο αισιόδοξο σενάριο αναπαράγονται και στο συνηθέστερο οξύνονται. Οι πολίτες δεν διαθέτουν ίσες ευκαιρίες, ίση πρόσβαση, ίσα κοινωνικά δικαιώματα. Αδυνατούν δηλαδή να εκπληρώσουν τις στοιχειώδεις προϋποθέσεις για ουσιαστική κοινωνική συμμετοχή.

Αυτό είναι το πρίσμα ανάγνωσης των υπό ανάλυση ζητημάτων. Στην Ελλάδα της οικονομικής κρίσης, παρατηρείται η κυριαρχία των δομικών και θεσμικών παραγόντων απώλειας στέγης (ανεργία, έλλειψη εισοδήματος, έλλειψη ιδιόκτητης κατοικίας, ανεπάρκεια, αναποτελεσματικότητα ή έλλειψη κοινωνικών υπηρεσιών και εν γένει θεσμικού πλαισίου προστασίας της κατοικίας). Επίσης, διαπιστώνεται η απουσία ή η ανεπάρκεια υποστηρικτικού περιβάλλοντος (οικογένεια, κοινωνικός περίγυρος). Με βάση τον κυρίαρχο ρόλο της άτυπης οικογενειακής προστασίας στην Ελλάδα και τον Ευρωπαϊκό Νότο, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι η ανεπάρκεια αυτή συγκαταλέγεται στους δομικούς παράγοντες. Η κυριαρχία των δομικών και θεσμικών παραγόντων θέτει μεγάλους προβληματισμούς για την επάρκεια και την αποτελεσματικότητα των κοινωνικών πολιτικών για την αποτροπή του κινδύνου απώλειας στέγης στα χρόνια της κρίσης.

Σχετικά με την διάσταση των τελευταίων, διαπιστώνεται η ανάδυση ενός μοντέλου αντιμετώπισης της έλλειψης στέγης με επίκεντρο τη διαχείριση της έκτακτης ανάγκης και χαρακτηριστικό την υλοποίηση δράσεων κυρίως από μη κρατικούς φορείς. Παρατηρείται η ποσοτική διεύρυνση του πλαισίου των, προ κρίσης, φιλανθρωπικών κοινωνικών παροχών, αλλά, και η εμφάνιση νέων υπηρεσιών με παρόμοια λογική (π.χ. Κέντρα Ημέρας Αστέγων, Κοινωνικά Συσσίτια, κ.α.). Ταυτόχρονα, γίνεται αντιληπτή η αποδυνάμωση των ισχνών υφιστάμενων μέτρων στεγαστικής προστασίας (π.χ. κατάργηση ΟΕΚ, πιέσεις για απελευθέρωση των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας). Μια πολιτική σε αυτή την κατεύθυνση δεν επιτυγχάνει την πρόληψη ή τη ριζική καταπολέμηση των γενεσιουργών αιτίων του προβλήματος και περιορίζεται σε μια, φιλανθρωπικού τύπου, διαχείριση ακραίων εκφάνσεων του. Πρόκειται για μια πολιτική που ενίοτε θέτει σε κίνδυνο αυτή καθαυτή την ανθρώπινη επιβίωση.

___________________________

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Agamben G. (1998), Homo Sacer: Sovereign Power and Bare Life, Stanford: Stanford University Press.

Αθανασίου Α. (2007), Ζωή στο Όριο. Δοκίμια για το Σώμα, το Φύλο και τη Βιοπολιτική, Αθήνα: Εκκρεμές.

Arapoglou V. – Gounis K. – Siatitsa D. (2016), “Revisiting the Concept of Shelterisation: Insights from Athens, Greece”, European Journal of Homelessness, 9(2): 137-157.

Edgar B. – Doherty J. – Mina-Coull A. (1999), Services for Homeless People: Innovation and Change in the European Union,, Bristol: Policy Press.

Esping-Andersen G. (1990), The Three Worlds of Welfare Capitalism, Polity: Cambridge.

Kourachanis N. (2015), “Confronting Homelessness in Greece during the Economic Crisis”, Social Cohesion and Development, 10(2): 113-129.

Polanyi K. (1944), The Great Transformation, Boston: Beacon Press.

Μοιραστείτε αυτό το άρθρο

About Author: Red Notebook

Το κόκκινο τεφτέρι